Defakto Nedir?

Defakto kavramı günümüzde devlet hukukundan evliliğe kadar pek çok önemli alanda karşımıza çıkmaktadır. İspanyolca kökenli bir sıfat olan Defakto, kısa sürede evrensel literatürde kendine yer bulmayı başarmıştır. Söz konusu kavram, genelde “De Jure” ile karıştırılır. Bu içeriğimizde defaktonun ne anlama geldiğini açıklarken öte yandan da hukukta ve evlilik temelindeki yansımalarına göz atmaya çalışacağız.

Defakto Kavramı Hakkında Genel Bilgiler

Defakto ya da defacto olarak telaffuz edilen sözcük, temel olarak “uygulamada” anlamında kullanılır. Bir bakıma, filli olarak geçerli, fiili olarak aktif gibi anlamlara sahiptir. Tabii bu tanımı yaparken “resmi değil pratik anlamda fiil” vurgusunun altını özellikle çizmemiz gerekiyor. Yukarıda da aktardığımız üzere Latince bir terim olan de jure ile sıkça karıştırılmaktadır. De jure sözcüğü “hukuksal, kanuna göre” anlamına gelir. Dolayısıyla bu açıdan baktığımız zaman Defakto ile esasen taban tabana zıt kavramlar olduğunu görmekteyiz.

Genellikle yasal düzeyde bir tartışma zemini oluşturulurken “de jure” kanunları referans alır. Buna karşılık olarak aynı tartışmada defakto gerçek yaşamdaki pratik uygulamayı baz alır. Elbette bu uygulama yasal anlamda bir karşılığa sahip olmasa bile benimsenmiş ya da fiilen geçerli durumdadır. Defakto sözcük kökeni olarak Latincedir. Çoğu zaman yasal olmasa da artık genele yayılmış ve kabul görmüş durumlar için kullanılır. Defakto teriminin diplomaside, devlet hukukunda, evlilik yasalarında vs. çok geniş bir kullanım alanına sahip olduğunu görmekteyiz.

Defakto olarak var olan bir durum kimi zaman hukuk zemininde reddedilmektedir. Öte yandan meşruluğu yasal anlamda tartışılmaya devam ederken defakto düzeyde var olmaya devam edebilmektedir. Bu açıdan defakto bir meşruiyet problemi olarak kabul görür. Meşruiyeti kabul edilmese de varlığını aktif bir şekilde (fiilen) sürdürebilmesi, tam anlamıyla defakto kavramı ile açıklanabilmektedir.

Uluslararası diplomatik ilişkiler temelinde defakto kavramı söz konusu devletin fiili anlamda tanınması ya da tanınmaması meseleleriyle yakından ilişkilidir. Buna çok uzun seneler boyunca Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti örneğinde bizzat tanıklık ettik ve hala da etmeye devam ediyoruz. Defakto kavramının uluslararası devletler hukukunda nasıl bir anlama sahip olduğunu aşağıda farklı bir başlık altında detaylı olarak açıklamaya çalışacağız.

Defakto her daim ciddi tartışmaların odak noktasında yer almış bir kavramdır. “Facto” sözcük kökeni olarak Latincede “olgu” anlamında kullanılır. Bu anlamda defaktoyu da “fiilen geçerli olgu” gibi ele alabiliriz. Buradaki meşrutiyet tartışması; kimi zaman devlet, kimi zamansa bir evlilik için yapılabilmektedir.

Hukukla alakalı tartışmaların yoğun bir şekilde alevlenmesine neden olan defakto, her devletin iç hukukunda farklı şekillerde yorumlanabilmektedir. Latince kökenli olduğunu belirttiğimiz bu önemli kavramın İngilizcede ilk olarak 1602 senesinde kullanıldığı görülmektedir. Şimdi dilerseniz Defakto kavramının evlilik ve devlet hukukunda nasıl bir karşılık bulduğuna yakından bakmaya çalışalım.

Defakto Evlilik

Defakto teriminin gündelik yaşamın pek çok alanında karşılık bulabildiğini yukarıda belirtmiştik. Defaktonun karşımıza çıktığı alanlardan biri de evlilik kurumudur. Özellikle son dönemde dünyanın pek çok ülkesinde defakto evliliklerin yaygınlaşması, tartışmaların da yoğunlaşmasına neden olmuştur. Öncelikle defakto evliliğin içeriğini ve kapsamını doğru bir şekilde netleştirmemiz gerekiyor. Evlilik kurumunda defakto kavramının tartışılması, ilk olarak 1970’li i yılların başında Avustralya’da başlıyor. Nitekim 1975 senesinde yine bu ülkenin aile hukuku yasası, defakto evlilikleri yasallaştırıyor.

Resmi düzeyde evli olmayan ancak fiili anlamda beraber olan kişilerin durumunu tanımlamak adına bu terim sıkça kullanılıyor.  Söz konusu yasaya göre bir ilişkinin tam anlamıyla defakto düzeyde var olabilmesi adına minimum 2 sene beraber yaşama mecburiyeti bulunur. Bu süreçte elbette mahkeme heyetinin takdir hakları da söz konusu olabilmektedir.

2009 senesinden sonra da özellikle nafaka ya da miras gibi süreçlerde de tıpkı normal evliliklerde olduğu gibi süreçler işletilmiştir. Dünyada şu anda Avustralya haricinde Kanada, Kuveyt, Hollanda, İngiltere, Amerika Birleşik Devletleri, Danimarka ve hatta Hindistan gibi ülkelerde defakto evliliklerin oluğu görülmektedir. Tabii her ülkede defakto evliliklere dair düzenlemeler birbirinden tümüyle farklıdır. Bunun altını bu noktada özellikle çizmekte fayda vardır. Ülkemizde ise şu anda bu tip bir düzenleme söz konusu değildir. Defakto evliliklerde resmi anlamda evli olmayan ancak uygulama anlamında evli gibi hareket eden çiftler söz konusudur.

Defakto olarak tabir edilen evlilik formlarında resmi nikah kıyılmaz. Fakat çiftler aynı çatı altında yaşamaya devam ederler. Böyle evlilikler, bilhassa son dönemde Avrupa özelinde daha da yaygınlaşmaya başladı. Evlilik kurumunun eski gücünü düşündüğümüz zaman, bu formun daha da destek bulabileceğini tahmin etmek zor değildir.

Defakto evlilikler her zaman modern ya da özgür bir yaşam biçimini yansıtmaz. Zira listede oldukça geride kalmış ülkelerin de yer aldığını görmek mümkün. Fakat bu ülkelerde özellikle de erkeklere kültürel anlamda birden fazla eşle beraber yaşama hakkı tanınmaktadır. Bu tip ülkelerde hukuksal anlamda sadece tek bir eşle evlilik söz konusu olsa da erkekler birden fazla kadınla yaşamlarını sürdürebilir. Gelişmiş toplumlarda defakto evliliklerde oluşan yasal mağduriyetlerin önüne geçmek adına bazı düzenlemelere gidilmektedir.

Özellikle de son yıllarda ortak mallar, çocukların varlığı gibi konulara dair evrensel düzeyde biri standart oluşturulmaya çalışılmaktadır. Ülkemizde mal paylaşımı yapılacağı zaman Defakto evlilikler, referans alınmaz. Evlilikler Medeni Kanunu’nda 145. ve 148. maddelerde söz konusu durum detaylı olarak ele alınmıştır.

Devletler Hukukunda Defakto Kavramı

Defakto kavramının etkili olduğu bir değer alan da diplomasi ve devlet hukukudur. Bu konuda defakto teriminin nasıl bir role sahip olduğunu daha iyi kavramak adına örnekler üzerinden gitmek çok daha sağlıklı olacaktır. Yakın dönem tarihi üzerinden gidersek dünyanın pek çok ülkesinde defakto ülkelerin izine rastlamamız mümkündür. Hatta Türkiye olarak da bulunduğumuz coğrafyanın hemen çevresinde yer alan defakto ülkelere yakından bakmamız mümkündür. Bu konuda ilk örneği tarihten Doğu Almanya ile verebiliriz. Doğu Almanya Batı Almanya ile birleştiği dönemde AET üyesi olarak resmi düzeyde yer almıyordu. Bu nedenle de AET’ye tamamen defakto olarak katılabilmiştir.

Bir başka örnek de oldukça yakınımızdan. Kıbrıs’ın kuzey tarafı de jure düzeyinde Kıbrıs’ın bir parçası olarak geçse de defakto düzeyde Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’ne bağlıdır. KKTC, uluslararası arenada resmi anlamda Türkiye ve birkaç ülke dışında tanınmaz. Fakat genel geçer olarak bu bölge Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti toprakları olarak kabul görür.

Farklı bir örneği aynı şekilde Ermenistan’dan vermek mümkündür. Ermenistan bilindiği üzere 1990’lı senelerde Yukarı Karabağ’ı ele geçirmişti. Yukarı Karabağ bölgesi esasen bir tür defakto bölgesi olarak ele alınır. Yukarı Karabağ’ın başında tıpkı KKTC’de oldu gibi bir devlet başkanı söz konusudur. Hukuken tanınmasa da pek çok devlet Yukarı Karabağ’ın varlığını “defakto” olarak kabul etmektedir.

Bir diğer örneği de Güney Osetya bölgesi için verebiliriz. 2000’li senelerde Rus kuvvetlerin de desteğiyle beraber burası Gürcistan devletinden ayrılmayı başarmıştır. Güney Osetya gelinen noktada de jure olarak tanınmasa bile defakto olarak kabul görür. Bu tip ülkelerin “de jure” düzeyde tanınmaları, de jure olarak varlıklarını kabul ettirebilmeleri bir süreçtir. Pek çok ülke, hukuksal anlamda varlığını kabul ettirmek adına diplomatik girişimlerini sürdürmektedir.

Kültürel ve Sosyal Yaşamda Defakto

Defakto kavramını bazen toplumsal, kültürel ve sosyal yaşamın içinde de bulabiliriz. Örneğin Latif Alfabesi’nde normal koşullarda bir harf kısıtlaması söz konusu değildir. Mesela “thorn” harfi artık günlük İngilizcede sorunsuz bir şekilde kullanılabilmektedir. Fakat kullanımda oluşan zorluklardan dolayı, resmi düzeyde olmasa bile bu harf için günümüzde artık defakto bir sınırlandırma söz konusudur.

Öte yandan Avustralya’da resmi dil İngilizce olarak geçmez. Ancak defakto düzeyde resmi mecralarda ve bizzat kültürel ya da sosyal yaşamın içinde ortak dil şeklinde kullanılmaktadır. Keza Sovyetler Birlği varlığını sürdürürken resmi olarak geçen dil Rusça değildir. Buna karşın Soveyetler Birliği’nin defakto olarak kabul ettiği dil Rusçaydı. Benzer örneği günümüzde İsveç’te de görmekteyiz.