Oligarşi Nedir?

Birkaç insandan meydana gelen ufak toplulukların siyasal gücü de arkalarına alarak hep birlikte iktidara yürüyerek devleti veya devlet benzeri kurumları yöneten yönetim yapılanması oligarşi olarak ifade edilebilir. Kağıt üstünde böyle tanımlansa da oligarşi dünyada uygulanış biçimiyle zaman zaman kendinden olumsuz manada söz ettirmiş bir yönetim yapısı olarak karşımıza çıkıyor. Oligarşiyi destekleyen kişilere de oligark deniyor. Dünya üstünde oligarşi ile yönetilen ülkelerin çoğunluğunda sadece kendini düşünen bir zümre bulunuyor ve yönetim onların etrafında şekilleniyor. Bunun doğru uygulandığı nadir görülse de genellikle belirli bir zümre etrafında dönen bir yönetim anlayışı bulunuyor. Bu zümre zaman içerisinde zenginleşerek daha da güçleniyor ve ülkeyi bu topluluk hep birlikte rantları çerçevesinde yönetebiliyor. Buradaki temel durum kendilerini düşünüyor olmaları ve bunun ışığında hareket etmeleri.

Günümüzdeki birçok demokraside de benzeri yapı var. Ülkelerin cumhuriyet ya da demokrasi ile yönetiliyor olması da buna engel olamıyor. Yani kağıt üstünde hepsi neden-sonuç ilişkisi dahilinde demokrasi olarak gözükebilir fakat pratikte bazen böyle olmayabilir. Dolayısıyla oligarşi farklı şekillerde günümüze kadar gelmiş biçimde hala hayatını devam ettiriyor. Örneğin, Eski Yunan tarihinde başladığı düşünülen oligarşi Atina’nın sadece 30 kişiyi kapsayan bir grup tarafından yönetildi.  Yunanlar zamanında uzun dönem süregelen bu yönetim metotları birden çok devlette yayılmış durumdaydı ve bazı devletlerde halk isyan etti. Bunun faturası da oligarşi sistemine kesildi. Bazı devletlerde ise buna kimse engel olmadı. Bu yönetim şekli hem siyasal hem de sosyal olarak halkı meydana getiren insanların arasında adaleti gözetmenin ve bir denge korumanın yerine bazı ülkelerde adaletsizliklere sebep oldu.

Hükümet ve Oligarşi

Kamu kurumlarının ya da kuruluşlarının temelinde yer alan yönetim, koruduğu ve geliştirmeye çalıştığı siyasi gücünü belirli bir topluluğun faydasına olacak şekilde temellendirip o ölçekte çalıştırıyor. Bu durum zaten oligarşik düzenin temel yapı taşı gibi duruyor. Eski Yunan dönemlerinde Aristo “Oligarşi” kelimesini ahlaksız ve taş kalpli insanların haksız yönetimini saptamak amacıyla kullandı. Çoğunlukla sadece belirli bir gruba ya da sınıfa ait olan bir idare şeklini kullanmaktan uzak duruyorlar. Eski Yunan dönemlerinde “Aristokrasi ve Oligarşi“ sırasında bir kıyas yapıldığı vakit  Aristokrasi de bütün aristokrat kişilerin yanında soylu ve varlıklı insanların meydana getirdiği bir ittifak  vasıtasıyla  meydana getirilen  iktidar örgütünden bahsediyor. Bunun yanında birden çok kişi türlü siyasi partiler meydana getirerek ülke yönetiminde yer alan bu siyasi yapılarla iktidara gelerek oligarşik bir sistemle beraber bir yönetim sergileniyor.

Bu durumun örnekleri bazı ülkelerde rahat bir şekilde gözlemlenebilir. Bu sistem dahilinde bir grubun bütün iktidarı elinde bulundurarak siyasi ve sosyal güç ile birlikte bir yönetim yaptığı ifade ediliyor. Dünya politikasında bu isim “Süper Hükümetler Oligarşisi” diye geçiyor. Bu noktada bulunan Sovyetler Birliği ve ABD kendi iç siyasetinde gruplaşıp sözleşerek kendi çıkarlarının lehine olacak şekilde anlaşmalar yaparak kendi arzularının ve çözümlerinin gerçekleşmesi için bütün dünyaya bunu kabul ettirmeye çalışmaları da hatta zorla kabul ettirmeleri de oligarşi şeklinde ifade edilebilir. Bunun yanında ekonomik ölçekte bulunan belirli oligarşi sınıfları da yer alıyor. “Sanayiciler Oligarşi”ve “Mali Oligarşi” bilinen sınıflar olarak ifade edilebilir. Bunlara benzeyen şimdi dünyada bütün alanlarda kendi aralarında sınıflaşarak yer alan oligarşik yapılar daha zayıf ülkelerde kişilerle bir olarak ülkeleri idare ediyorlar.

Oligarşinin Kelime Anlamı ve Oligarşi Teorisi

Oligarşinin sözcük manası Yunancadan geliyor. Oligarşi kelimesi “Oligos Az, Arkhein Buyurmak” sözcüklerinden meydana geliyor. Fransız dilinde de oligarchie azınlık iktidarı ve yönetici azınlık diye isimlendiriliyor. Oligarşi yönetim yapısına 1911 senesinde Robert Michels tarafından bir tez ortaya konuldu.  Ortaya konulan bu tezde devleti yönetenler belli bir sayıya çıktığı zaman devlet yönetiminin bozulabileceği ve oligarşik yönetim yapısının çökebileceğini ifade etmiştir. İfade edilen bu teze de “Tunç Kanunu” deniyor. Asıl durumuna bakılırsa birçok siyasetçi bütün toplumda oligarşik yapının var olduğunu ifade ediyor sebebiyse devletin yönetiminde sözü geçerli olanların askeri, siyasi ya da ekonomik açıdan iyi bir konumda yer almaları ya da bu alanlar dahilinde söze sahip olmaları.

Özet bütün devletlerin ya da eski imparatorlukların dahi istesin istemesin oligarşik bir devlet yönetimi yapısı olmuş durumda. Çünkü meydana gelen devletin kurumları da ufak bir azınlık sınıf tarafından idare edilmiş, maddi manada güçlenmiş ve devletin yönetiminde de söz sahibi olabilecek kuvvete ulaşmıştır.

Oligarşi ile Yönetilen Ülkeler

Eski dönemlerde Yunanistan ve Roma benzeri ülkeler oligarşi ile idare ediliyorken günümüzde Suriye, Küba, Cezayir, Suudi Arabistan, İran, Irak benzeri ülkeler oligarşi ile idare ediliyor. Bazı ülkelerin teokratik özellikleri de yer alıyor.

Oligarşinin Çeşitleri ve Oligarşik Demokrasi Kavramı

Olağan durumlar dahilinde bahsi geçen bu iki kavramın aynı noktaya gelmemesi gerekiyor. Çünkü demokrasilerde, yönetilecek halk kendi yönetecek kişiyi seçim ile kendi seçiyor. Oligarşide ise halkın böyle bir seçim hakkı yok. Yani zengin ya da soylu sınıf tarafından yönetiliyor ama zaman dahilinde tek başına birbirine zıt olarak ifade edilen bu iki kavramı aynı noktada görebilmek mümkün oldu.  Bu kavram eski zamanlarda değil, yakın zamanlarda da ifade edilen bir kavram olarak karşımıza çıkıyor. Oligarşik demokrasi sisteminde milletvekili adayları halk yerine iktidar partisi tarafından seçiliyor. Bunun bir tık altı anlayışa da halkın önüne sunulan milletvekillerinin parti genel başkanları tarafından seçilmesi olarak ifade edilebilir. Burada da halk kendi önüne sunulanı seçiyor. Yani halkın kendisi şunlar milletvekili adayı olsun oradan milletvekili seçelim demiyor. Bu da bir nevi oligarşik demokrasinin bir tık incesi şeklinde örnek oluşturabilir.