Saptama Nedir?

Türkçe yapısı gereği kelime haznesi çok geniş olan zengin bir dil konumunda yer alıyor fakat günlük dil dahilinde bu hazne içerisinde varlığını sürdüren birden çok dili de aslında kullanıyoruz. Hatta bunun yanında kullanılan birçok kelime de manası bilinmeden kullanılıyor. Bu durum dahilinde yanlış ifadeler de olmuyor değil. Yanlış ifade etmeler de yanlış anlamalara sebebiyet veriyor haliyle. Bu sorun karşısında da iletişim sorunları ortaya çıkıyor ve konunun özünden kopulmuş oluyor. Bazen aynı şeyleri konuşan ama birbirini anlamayan insanlar ile karşılaşmak da kaçınılmaz oluyor doğal olarak.  Saptama kelimesinin de derinliğini bu ölçekte incelemek az önce ifade edilmiş olan sebeplerden dolayı son derece önemli.

Türk Dil Kurumu ve Saptama Kelimesi

Bu sözcük Türk Dil Kurumu sayfasında yer alan bilgiler dahilinde herhangi bir şeyin niteliğini, niceliğini ve durumu ile alakalı bir sonuç çıkarılması sonucu ulaşılan bir değerlendirme olarak tanımlanıyor. Saptama kelimesi ile tespit etmek ifadesi birbirinin eş manalısı yerine kullanılabiliyor. Kullanım alanı böyle de olsa tespit etmek kelimesi biraz daha zor bir durum hakkında değerlendirme ölçütü olarak kullanılıyor. Buna ek olarak saptama kelimesinin yanıtı da durumu netleştirmek, belirgin kılmak manasında kullanılıyor. Çünkü bir saptama yapıldığı zaman aslında kapalı noktalar da ortaya çıkmış oluyor.

Saptama Nasıl Tespit Ediliyor?

İlk iki başlık altında saptamanın ne olduğu hakkında bilgi vermeye çalıştık. Yapılan açıklamalar ışığında şimdi de saptamanın nasıl belirlendiğini açıklamak gerekli. Saptama cümlelerine birden çok cümlede rastlayabiliriz. Bu cümleler genelde bir yargı bildiren cümleler olarak karşımıza çıkıyor. Bir konu hakkında net bir çıkarım olduğu zaman, bu tespite bağlı olarak bir yargıya varılmışsa bu örnek bir saptama cümlesi olarak kabul görebilir. Kabul gören bu cümle herhangi bir çalışmaya, araştırmaya, bilimsel bir çalışmaya ya da istatiksel veriye dayanabilir. Buradaki önemli olan şey, söylenen cümlenin net bir ifade şeklinde olmasıdır. Çünkü diğer durumlarda söylenen cümlenin kanıtlanmış olduğu ya da eleştiriye açık olduğu yoruma açık oluyor.  Örneğin, “Günde 10 dakika gülümsemek gençleştirir.” ya da “Spor yapmak yaşam kalitesinin yükseltir.” tarzı cümleler net bir ifade olmasının özünde bir dayanağı olduğu için güvenilir bilgi kapsamında bir saptama cümlesi olarak değerlendirir. Bu sebepten ötürü saptama cümleleri bir yargı bildirerek karşımıza çıkıyor.

Sınavlarımız ve Saptama

Günlük hayatın bir bölümünü de okul hayatımız oluşturuyor ve bu okul hayatımızın da bir bölümünü sınavlar oluşturuyor. Bu sınavlar da okul sınavları ile liseye ve üniversiteye geçiş sınavları gibi temel ölçekte ayrılıyor. Sözel kısmın da büyük yükünü çeken Türkçe dersi çoğunlukla paragraf sorularından meydana gelir. Hızlı şekilde okumanın yanı sıra hızlı anlamayı da ölçen bu sınavlar zamana karşı yarış verilen bir kulvar. Bu paragraf sorularında direkt olarak saptama vardır tarzı sorular da bulunuyor. Bunun yanında bir şeyi anlamak ya da anlamamak bir saptama içeriyor. Çünkü bir cümle okunduğu zaman bizde bu cümlenin bir karşılığı oluyor ve bu saptama sonrası biz bir anlam çıkarıyoruz; bununla birlikte de cümleler bütününde paragraftan çıkardığımız anlam neticesinde soruları çözmeye çalışıyoruz.

Bu soruları çözerken ilk olarak sorunun kökünün iyi anlaşılması gerekiyor. Soru kökünü iyi anladıktan sonra paragraf analizi daha da kolaylaşıyor. Paragrafı okurken ne aramamız gerektiğini sorunun kökünden çıkardığımız anlam ile yapıyoruz. Paragraftan hangi anlam çıkarılamaz sorularında bu anlam genelde 5 seçenekli sınavlarda 4’e 1 , 4 seçenekli sınavlarda 3’e 1 şeklinde kalıyor fakat hangisine ulaşabilir tarzı sorularda her seçeneği genellikle kendi içerisinde değerlendirmek gerekiyor. Tabi bu tarz soruları sürekli çözmek de bu alanda önemli ölçüde tecrübe kazandırıyor. Bu tecrübe ile beraber bu sorular daha kolay çözülebiliyor. Sonuç olarak iyi saptama yapan bir kişi olmak ile soruları doğru cevaplayabilmek doğru orantılı bir şekilde değerlendirilebilir.

Okumanın Saptamaya Etkisi

Her konuda olduğu gibi bu konuda da başarılı olmak için türlü yol mevcut. Bu tarz soruların yanıtını daha kolay şekilde bulmak için yani basit bir şekilde çıkarım yapabilmek için en etkili yol okumak olarak karşımıza çıkıyor. Bu illa bir kitap olmak zorunda değil. Bir şeyi okumak için bir köşe yazısı, gazete,dergi, makale, vaka analizi vb. yeterli gelebilir. Tabii bu yeterlilik kişiden kişiye göre değişebileceği gibi okuma yetkinliği ile de doğrudan alakalı bir katkı sağlıyor. Bu noktada “Daha fazla okursan daha yetkin olursun.” gibi bir yorumda bulunmak mümkün. Zaten daha fazla okumak da düzenle sağlanacak bir şey. Bir kitabı tam anlamadan 6 saatte okumak yerine bir kitabı tam anlayarak 12 saatte okumak, bu düzeni ve alışkanlık oluşmasına katkı sağlayan bir tercihtir. Bu katkı kelime haznesinin genişlemesiyle açıklanabilir.

Çok okuyan kişinin hakim olduğu kelime havuzu da okuma ile artıyor. Artan kelime haznesi paragrafları anlamayı kolaylaştırıyor. Çünkü bazı kelimeler var ki birbirine çok benziyor ama sürekli okuyan ve bunun üzerine kafa yoran kişiler bu kelimeler arasındaki anlam derinliğinin farkını görüyor. Bu farkın görülmesi sonucunda da kolaylıkla ayrım yaparak doğru bir saptamaya ulaşıyor.  Saptama cümlelerine “Ergenlik döneminde insanların geçirmiş olduğu psikolojik sorunlar yetişkin kimliklerinin oluşumunu olumsuz etkiler. “ ve “Spor yapmak ruhu rahatlatır.” cümleleri örnek olarak gösterilebilir. Her iki cümlede de bir olayda karşılaşılan bir durum temel alınarak başka bir olayla ilişki kurulup bir sonuca varılmış. En başta dediğimiz gibi bir yargıya ulaşıldığından bu cümlede bir saptama yapıldığı ifade edilebilir.